محمد بن أحمد الفاسي المكي ( مترجم : محمد مقدس )
42
شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام ( فارسى )
خطا را يادآور شدهايم ؛ هر چند مدعى كمال و ارائه كارى بدون خطا نيستيم ، چرا كه كمال مختص ذات الهى است . اگر قرار باشد بر مقدمهء نسخه چاپى سال 1956 م . مطلبى بيفزاييم ، بايد بگوييم : مؤلفِ اين كتاب از علماى دورهء « مماليك » است كه به حق آن را بايد دوران شكل گيرى دايرة المعارفهاى اسلامى - عربى در رشتههاى گوناگونِ دانش به حساب آورد . نويسنده در اين كتاب نسبت به ديگر كتب خويش با تفصيل بيشترى سخن گفته و كتاب خود را در چهل باب تنظيم كرده است تا همهء اخبار ، اطلاعات ، وقايع و حوادث مربوط به مكه را از آغاز تأسيس تا زمان حيات خود - ربع اول قرن نهم هجرى - در بر گيرد . اين تفصيل و پرداختن به جزئيات ، در مناقشهها و بحثها و نقدهاى طولانىِ او ، از روايات بسيارى از مورّخين و راويان حديث بيشتر آشكار مىشود و به صورت پاسخگويى و تفسير و توضيحهاى مفصّل در آمده كه در بسيارى از فصول كتاب ( كه آنها را « باب » مىنامد و در ترجمه نيز به همين صورت باب برگرداندهايم ) معمولًا رد و نفى شدهاند . نويسنده تنها به بحث و دقت نظر در مسائل اصلى بسنده نمىكند و كلمه به كلمه ، جزئيات واژگان را مورد توجه قرار مىدهد و به عنوان دانشمندى كه در كار خود از تجربهء فراوان برخوردار است ، آنها را مورد تفسير و شرح و اظهار نظر قرار مىدهد و به تحريفها و تغييراتى كه ناسخان در نقل و كتابت مرتكب شده و گاه باعث تحريف حقايق مىشوند و واقعيتها را خدشهدار مىسازند ، اشاره مىكند . و اين خود نكتهاى است كه اهميّت آن بر محققان و پژوهشگران و نكته بينان ، پوشيده نيست . با اين كه مؤلف خود يكى از قاضيان مالكىِ مكهاست ، هرگز به آراء ونظريات مذهب ( مالكى ) خود مقيد نبوده و سعهء صدر زيادى نشان مىدهد و بزرگمنشى و بلند نظرى تحسين آميزى دارد ، چندان كه نظريات و ديدگاه فقها و اجتهادات آنان را در